Làm Chủ Phương Vị Từ Tiếng Trung

Phương vị từ là nhóm danh từ chuyên biệt dùng để biểu thị phương hướng và vị trí, đóng vai trò cốt lõi trong việc xác định khoảng cách cũng như thiết lập mối quan hệ không gian cụ thể giữa các sự vật trong tiếng Trung. Bài viết này được CGE - Hoa Ngữ Quốc Tế biên soạn nhầm cung cấp đầy đủ nhất về phương vị từ, bao gồm phân loại các nhóm từ đơn và kép, hướng dẫn các cấu trúc ngữ pháp chuẩn khi sử dụng.

Phương vị từ trong tiếng Trung là gì?

Phương vị từ （方位词）trong tiếng Trung là những danh từ dùng để chỉ vị trí và phương hướng. Chúng thường đi kèm với danh từ hoặc đại từ để tạo thành cụm từ chỉ vị trí. Phương vị từ giúp xác định rõ ràng khoảng cách, phương hướng, và mối quan hệ không gian giữa các vật thể trong câu.

Ví dụ:

他坐在我前面。 (Tā zuò zài wǒ qiánmiàn): Anh ấy ngồi phía trước tôi.

我家后边是医院。 (Wǒjiā hòubian shì yīyuàn): Phía sau nhà tôi là bệnh viện.

Các loại phương vị từ thường gặp:

• Trước (前 - qián): phía trước
• Sau (后 - hòu): phía sau
• Trên (上 - shàng): phía trên
• Dưới (下 - xià): phía dưới
• Trong (里 - lǐ): bên trong
• Ngoài (外 - wài): bên ngoài
• Trái (左 - zuǒ): bên trái
• Phải (右 - yòu): bên phải

Phân loại phương vị từ trong tiếng Trung

Phương vị từ đơn âm tiết

Phương vị từ đơn âm tiết là các từ cấu tạo một âm tiết, mang nghĩa vị trí cơ bản (trên, dưới, trước, sau, trong, ngoài, trái, phải,...), thường đứng sau danh từ hoặc đại từ để bổ nghĩa, tạo thành các cụm chỉ phương hướng.

Các từ phương vị đơn âm tiết phổ biến:

Phương vị từ kép/song âm tiết

Phương vị từ kép/song âm tiết mang tính cụ thể, rõ ràng hơn về không gian so với phương vị từ đơn, thường là dạng song âm tiết kết hợp giữa phương vị từ cơ bản (上, 下, 前, 后,...) với các hậu tố như 面 (miàn), 边 (biān), 头 (tóu), như 上边 (phía trên), 前面 (phía trước), 里头 (bên trong); hoặc là các tiền tố như 以 (yǐ), 之 (zhī) như 以上 (trên đây), 之间 (ở giữa).

Bảng tổng hợp các hậu tố phổ biến: 面 (miàn), 边 (biān), 头 (tóu)

Bảng tổng hợp các tiền tố phổ biến: 以 (yǐ), 之 (zhī)

Bảng tổng hợp các từ ghép đối ứng chỉ phương vị

Cấu trúc ngữ pháp và Cách dùng chuẩn phương vị từ tiếng Trung

Phương vị từ làm Trung tâm ngữ

Công thức: Danh từ (Vật mốc) + Phương vị từ

Ví dụ:

• 桌子上 (Zhuōzi shàng): Trên bàn.
• 学校里 (Xuéxiào lǐ): Trong trường.
• 书包里 (Shūbāo lǐ): Trong cặp sách.

Các lưu ý quan trọng:

Đối với Phương vị từ đơn âm tiết (上, 下, 里, 外...), không được dùng trợ từ kết cấu “的” ở giữa Danh từ và Phương vị từ.

Ví dụ: 

Đúng: 椅下 (Yǐ xià): Dưới ghế

Sai: 椅子的下 (Yǐzi de xià)

Khi kết hợp với địa danh cụ thể (Quốc gia, thành phố, tên riêng địa điểm), không dùng “里” (lǐ) sau tên các quốc gia hoặc địa danh cụ thể vì bản thân các danh từ này đã mang nghĩa hàm chứa không gian bên trong. 

Ví dụ:

Đúng: 在中国 (Zài Zhōngguó): Ở Trung Quốc

Sai: 在中国里 (Zài Zhōngguó lǐ)

Phương vị từ làm định ngữ (Bổ nghĩa cho danh từ)

Công thức: Phương vị từ (song âm tiết) + 的 + Danh từ

Ví dụ:

前面那个人是我哥哥。 (Qiánmiàn nàge rén shì wǒ gēge.) - Người ở phía trước kia là anh trai của tôi.

左边的商店卖很多零食。 (Zuǒbiān de shāngdiàn mài hěnduō língshí.) - Cửa hàng bên trái bán rất nhiều đồ ăn vặt.

Lưu ý:

• Bắt buộc dùng phương vị từ song âm tiết: Phải dùng các từ có đuôi như 边 (biān), 面 (miàn), hoặc 头 (tou) (Ví dụ: shàngbiān, zuǒbiān). Không được dùng từ đơn tiết như shàng, xià, lǐ trong cấu trúc này.
• Bắt buộc có trợ từ “的” (de): "的" đóng vai trò kết nối giữa vị trí và danh từ để biến vị trí đó thành đặc điểm nhận dạng của vật

Phương vị từ làm Chủ ngữ (Câu tồn hiện/câu chỉ sự tồn tại)

Công thức: Phương vị từ + Động từ (有/是/坐/放/站...) + 着 + Danh từ

Ví dụ: 

桌子上放着一本书。 (Zhuōzi shàng fàngzhe yì běn shū.) - Trên bàn có đặt một cuốn sách.

门外站着一个人。 (Mén wài zhànzhe yí gè rén.) - Ngoài cửa có một người đang đứng.

Lưu ý:

Phương vị từ + 有 + Danh từ: chỉ người hoặc sự vật có tồn tại.

Ví dụ:

西边有一个邮局。 (Xībian yǒu yīgè yóujú) - Phía tây có một cái bưu điện.

教室里有很多学生。 （Jiàoshì lǐ yǒu hěnduō xuésheng.） - Trong lớp có rất nhiều học sinh.

Phương vị từ/ từ chỉ nơi chốn + 是 + Danh từ: Đã biết rõ nơi nào đó có người hoặc sự vật mà chúng ta muốn biết rõ người đó là ai hay vật đó là gì.

Ví dụ:

前面是新华书店。 (Qiánmiàn shì Xīnhuá shūdiàn.) - Phía trước là hiệu sách Tân Hoa.

我的左边是我的好朋友。 （Wǒ de zuǒbiān shì wǒ de hǎo péngyǒu.） - Bên trái của tôi là người bạn thân của tôi.

Phương vị từ làm Vị ngữ (Sau "Zài")

Phương vị từ làm Vị ngữ (Sau "Zài") dùng để thông báo hoặc xác định vị trí của một đối tượng cụ thể.

Công thức: Chủ ngữ (Vật/Người) + 在 + Phương vị từ/Từ chỉ nơi chốn

Ví dụ: 

老师在教室里。 (Lǎoshī zài jiàoshì lǐ.) - Thầy giáo đang ở trong phòng học.

他在我旁边。 (Tā zài wǒ pángbiān.) - Anh ấy đang ở bên cạnh tôi.

Sự khác biệt giữa cách định phương hướng của người nói

Việc xác định phương hướng không chỉ đơn giản là gọi tên từ, mà còn phụ thuộc vào việc chúng ta chọn "hệ quy chiếu" nào.

Nguyên hướng: Dựa vào đặc điểm cấu tạo cố định của bản thân vật mốc. Hướng này đang dùng chính “cơ thể” của vật đó làm chuẩn nên sẽ không đổi dù người nói đứng ở đâu. 

Ví dụ: 

车前边 (chē qiánbian) - Mặt trước của xe hơi. (Luôn là phía đầu xe, dù bạn đang đứng ở đuôi xe nhìn lại).

老师的左边 (lǎoshī de zuǒbiān)- Bên trái của thầy giáo. (Tính theo tay trái của thầy, không phải tay trái của bạn).

Mượn hướng: Dùng cho các vật không có hướng cố định (hình tròn, hình trụ, hoặc vật không có mặt tiền rõ ràng như cái cây, quả bóng, hòn đá). Hướng của vật lúc này hoàn toàn phụ thuộc vào vị trí của người nói. Người nói "mượn" góc nhìn của mình để gán hướng cho vật.

Ví dụ:

树前边 (shù qiánbian) - Phía trước cái cây. (Chính là khoảng không gian nằm giữa người nói và cái cây).

树后边 (shù hòubian) - Phía sau cái cây. (Chính là phía bị cái cây che khuất khỏi tầm mắt của người nói).